واکسن درمانی شخصی سرطان

یکی از طرحهای مهم شرکت درمان گستر رناپ توسعه واکسنهای درمانی شخصی سرطان مبتنی بر فناوری رناپ است. در اینجا در مورد اهمیت این فناوری توضیحاتی ارائه می‌کنیم:

سرطان یکی از مهمترین نگرانیهای حوزه سلامت در دنیا است که سالانه افراد بسیاری را به کام مرگ می‌کشاند و هزینه‌هایی بسیاری را بر مبتلایان و متصدیان امر سلامت تحمیل می‌کند. برای درمان سرطان در حال حاضر روشهایی وجود دارد که عمدتا مبتنی بر شیمی درمانی و یا پرتو درمانی هستند. هدف اولیه در چنین روشهایی، کاهش سرعت تکثیر سلولهای سرطانی است. این روشها تا حد خوبی در جلوگیری از پیشرفت سرطان موثرند، اما به دلیل آنکه کاملا اختصاصی عمل نمی‌کنند مهمترین مشکل آنها اثرات جانبی مخرب بر فیزیولوژی طبیعی سلولهاست. بویژه سلولهایی که به طور طبیعی در حال تکثیر مداوم هستند حین این فرایندهای درمانی دچار اختلال می شوند و سیستم ایمنی بدن هم به شدت دچار مشکل عملکردی می شود. در سالهای اخیر ایمنی‌درمانی سرطان به عنوان یک روش جایگزین/مکمل شیمی درمانی و پرتودرمانی معرفی شده است. ایمنی‌درمانی سرطان از چندین روش امکانپذیر است که یکی از آنها روش نوینی است که واکسیناسیون اختصاصی درمانی سرطان مبتنی بر فناوری آر ان ای پیامبر (رناپ) (mRNA) می‌باشد. اساس این روش که القاء هدفمند و کاملا اختصاصی سیستم ایمنی فرد بیمار علیه سلولهای سرطانی همان فرد است به نوعی که سلولهای ایمنی بیمار به طرز موثری در خون و لنف و بافتهای دیگر به تک تک سلولهای سرطانی پرداخته و مقدمات نابودی آنها را فراهم کنند.

در اینجا در مورد واکسن درمانی سرطان توضیحاتی ارائه می‌شود:

واکسن درمانی سرطان عبارت از ترکیبی است که بتواند سیستم ایمنی بدن بیمار سرطانی را نسبت به حضور سلولهای سرطانی بروز دهنده آنتی‌ژنهای نوی اختصاصی هوشیار و فعال کرده و از این طریق مقدمات هدف قرار گرفتن و نابودی توده سرطانی را در بدن فرد فراهم کند. به منظور توسعه واکسن سرطان ابتدا از بیماران سرطانی نمونه خون و نیز بیوپسی از توده توموری اخذ می شود. سپس ژنوم این دو نوع نمونه به صورت کاملا مجزا تعیین توالی DNA می شود. مقایسه بیوانفورماتیکی سپس مشخص خواهد کرد که در توده توموری چه جهشهای ژنتیکی منحصر به فردی رخ داده است که در بافتهای سالم بدن بیمار (مطابق نمونه خون اخذ شده) وجود ندارد. این جهشها در واقع همان آنتی‌ژنهای نو (NeoAgs) هستند. در ادامه این فرایند توسط روشهای پیشرفته محاسباتی و بیوانفورماتیکی بسیار تخصصی از میان معمولا هزاران آنتی‌ژن نو تعداد معدودی از آنها که با توجه به نوع HLA اختصاصی فرد مبتلا احتمال می رود بتوانند به صورت موثری سیستم ایمنی آن فرد را تحریک کنند انتخاب می شوند. این آنتی‌ژنهای نو را سپس می‌توان در اشکال مولکولی متفاوت (مانند پپتید، DNA و یا mRNA) و به صور گوناگون به سلولهای عرضه کننده آنتی‌ژن (APCs) انتقال داد تا پس از پردازش، قطعات پپتیدی مربوط به آنها را در سطح سلول و بر روی مولکولهای MHC یا همان (HLA) به سلولهای عملگرای ایمنی عرضه کنند، تا مقدمات آموزش، هدفگیری و تحریک سلولهای عملگرای ایمنی به سمت سلولهای هدف سرطانی فراهم شود. از میان اشکال مختلفی که می‌توان آنتی‌ژن نو را به سلولهای عرضه کننده آنتی‌ژن انتقال داد یکی از بهترین روشها استفاده از مولکولهای رناپ (mRNA) است. مولکهای رناپ به محض رسیدن به سیتوپلاسم سلول ترجمه شده و سبب تولید آنتی‌ژنهای نو در سیتوپلاسم سلول می‌شوند تا فرایند پردازش و عرضه آنتی‌ژن آغاز شود. این مساله مزیت بزرگی نسبت به استفاده از مولکولهای DNA ایجاد می کند، چرا که مولکولهای DNA باید از دو غشاء (غشای سیتوپلاسمی و هسته) عبور کنند و لزوم عبور از هر دو غشاء کارآیی روش را کاهش می‌دهد. همچنین پس از ورود به هسته سلول لازم است از روی DNA نسخه‌برداری شود و سپس نسخه mRNA برای ترجمه به سیتوپلاسم برگردد. در مجموع به همین دلیل آنتی‌ژنهای از جنس DNA کارآمدی بسیار کمی از خود نشان داده‌ و عملا در غالب موارد از دستور کار تحقیقات کاربردی خارج شده‌اند. از سوی دیگر آنتی‌ژنهای نو به صورت پپتید هنوز در کارآزمایی‌های بالینی استفاده شده و می‌شوند و امکان آنکه در نهایت به عنوان واکسنهای تجاری درمان سرطان عرضه شوند هم وجود دارد.

استفاده از رناپ به عنوان واکسن نسبت به پپتیدها سه مزیت مهم دارد:

1) اینکه ساخت پپتیدها به نسبت گرانقیمت‌تر است و این موضوع سبب افزایش قیمت تمام شده می‌شود ولی از آن مهم‌تر 2) همه انواع توالیها قابلیت ساخت کارآمد به صورت پپتید را ندارند زیرا برخی توالیهای پپتیدی اساسا پس از ساخت غیر محلول بوده و نمی‌توان از آنها استفاده کرد. در نقطه مقابل آنتی‌ژنهای نوی پپتیدی، آنتی‌ژنهای نوی از جنس رناپ از یکسو بسیار ارزانتر و آسانتر ساخته می‌شوند و از سوی دیگر هیچ محدودیتی در قبال نوع توالی آنها وجود ندارد و هر نوع آنتی‌ژن نویی را می‌توان به وسیله آنها به سلولهای عرضه کننده آنتی‌ژن عرضه کرد. 3) یک نکته بسیار مهم دیگر هم آنست که مولکولهای RNA به طور ذاتی تحریک کننده سیستم ایمنی درون سلولی هم هستند و در واقع می‌توانند به صورت ادجوانت (Adjuvant) عمل کنند که این مساله به صورت ویژه در مورد اثر گذاری انواع واکسنها بسیار حائز اهمیت بوده و بدین ترتیب واکسنهای از جنس رناپ را تبدیل به واکسن بسیار موثری از نظر تحریک سیستم ایمنی می‌کنند.

یک نکته قابل توجه آنست که هدف از اجرای این طرح توسعه یک فرایند درمانی جهت مداوای بیماران مبتلا به سرطان است و نه تولید یک دارو. به این ترتیب برای استفاده از این روشها بیمار می‌بایست در محلی که آن روش درمانی توسعه یافته است حضور داشته باشد. از آنجایی که این فرایند تاکنون در کشورمان توسعه نیافته است، بیماران برای استفاده از آن نیاز به مسافرت به کشور دیگری دارند که این امر هزینه های قابل توجهی به بیمار و نظام سلامت کشور اعمال میکند. در نقطه مقابل با ایجاد و توسعه اینگونه روشها در کشور نه تنها از خروج ارز جلوگیری میشود و درمان با سهولت بیشتر و ارزانتر در اختیار هموطنان قرار میگیرد، بلکه به دلیل جذابیتهای خاص (به عنوان مثال هزینه‌های بسیار کم درمانهای این چنینی در ایران در مقایسه با درمانهای مشابه در اروپا و آمریکا) کشور میتواند میزبان توریسم سلامت از کشورهای همسایه و دیگر کشورهای منطقه غرب آسیا و یا دیگر نقاط جهان باشد.