رناپسینهای پیشگیرانه (واکسنهای پیشگیرانه بیماریهای عفونی)

یکی از مهمترین طرحهای کلان شرکت درمان گستر رناپ توسعه واکسنهای پیشگیرانه مبتنی بر فناوری رناپ است. در اینجا در مورد اهمیت این فناوری بویژه از جنبه سرعت عمل و انعطاف‌پذیری تولید انواع واکسنهای پیشگیرانه توضیحاتی ارائه می‌کنیم:

mRNA یا همان آر. ان. ای پیامبر (به اختصار “رناپ”) در واقع “نرم‌افزار سلولی” است با مزایای منحصر به فردی نسبت به بسیاری از دیگر ترکیبات بیولوژیک. این ترکیب در مقیاس انبوه واجد قابلیت طراحی و تولید سریع، منعطف و ارزان است. جالب است که تمامی رناپها خواص فیزیکوشیمیایی نسبتا یکسانی دارند و همه از جنس رمز (Code) هستند و از حیث پارامترهای فارماکولوژیک تفاوت قابل توجهی بین آنها نمی‌باشد. این مزیت درست در نقطه مقابل پروتئینهای نوترکیب است که هر کدام از آنها یک مولکول پیچیده هستند و باید به صورت منحصر به فرد مراحل تولید، کنترل کیفی و فرمولاسیون را طی کنند. تولید هر کدام از پروتئینها گاهی مستلزم صرف سالها زمان و میلیونها دلار هزینه است، این در حالیست که علی رغم تمام هزینه ها برخی از پروتئینها را نیز شاید نتوان هرگز تولید کرد. رناپها از آنجایی که از جنس رمز ژنتیکی هستند زمانی که وارد سلول می‌شوند بلافاصله سبب تولید پروتئین هدف به صورت کاملا عملکردی می‌شوند (زیرا در داخل سلولهای بدن تولید شده‌اند و فرم طبیعی خود را پیدا کرده‌اند). طی سالهای اخیر فناوری استفاده از رناپ به عنوان دارو توجه بسیاری از مراکز تحقیقاتی و تجاری را به خود معطوف ساخته است به گونه‌ای که هم‌اکنون شرکت آمریکایی Moderna که منحصرا بر روی این فناوری کار می‌کند به عنوان گرانقیمت‌ترین شرکت نوپا (Startup) در حوزه بایوفارما در دنیا شناخته می‌شود. این شرکت در چند سال گذشته در مقایسه با دیگر شرکتهای مشابه بیشترین میزان دانشمند و همکار را جذب کرده و در اواخر سال 2018 میلادی با عرضه سهام خود در بورس آمریکا رکورد عرضه اولیه سهام (IPO) در حوزه بایوفارما را (با 604 میلیون دلار فروش سهام در روز اول) شکسته است. و این درحالی است که این شرکت هنوز هیچ فراورده دارویی که مجوز FDA آمریکا برای ورود به بازار را داشته باشد کسب نکرده است ولی با این وجود این شرکت نوپا هم اکنون کارخانه بسیار بزرگ و مجهزی را راه‌اندازی کرده است تا به محض اخذ مجوز بازار دنیا را از این نسل جدید دارویی پر کند. در اروپا نیز چندین شرکت بویژه در کشور آلمان بر روی این فناوری مدرن متمرکز شده‌اند که شاید بتوان مهمترین و معروفترین آنها را شرکت BioNtech دانست که موسس و مدیر عامل آن پروفسور اوگور شاهین است. پروفسور شاهین در آبان 1398 مفتخر به کسب جایزه مصطفی از جمهوری اسلامی ایران شد. شرکت BioNtech به طور ویژه بر استفاده از فناوری رناپ در درمان انواع سرطان متمرکز شده است و در این زمینه کاملا پیشرو عمل می‌کند. همچنین علاوه بر شرکتهای متعدد دیگر در اروپا، در کشورهایی نظیر چین و ژاپن نیز در سالهای اخیر فعالیتهای نوپایی با هدف توسعه این فناوری آغاز شده است. پیش بینی می‌شود حدودا طی 5 سال آینده این داروها به بازار جهانی ورود کنند. اما چرا این فناوری اینقدر توجهات را به خود جلب کرده است؟ این سوالی است که با یک مثال ساده توضیح داده می‌شود:

فرض کنیم برای جلوگیری از اپیدمی فصلی بیماری آنفلوانزا بخواهیم برای یک جمعیت چند ده میلیونی واکسن تهیه کنیم. به صورت سنتی این واکسنها در تخم مرغهای ویژه سترون (SPF) تولید می‌شوند. برای این فرایند لازم است ویروس زنده خالص آنفلوانزا تحت شرایط بسیار کنترل شده به داخل این تخم‌مرغها تزریق شود که در آنجا ویروسها تکثیر شده و پس از استحصال و فرآوری و فرمولاسیون به صورت واکسن عرضه شود. این فرایند به طور متوسط حدود شش ماه زمان نیاز دارد. همچنین برای تولید میلیونها دوز واکسن نیازمند زیرساخت قابل توجهی برای هر کدام از واکسنهای مورد نظر به طور اختصاصی نیز می‌باشد. تولید واکسنها به صورت نوترکیب نیز نیازمند صرف هزینه و وقت بسیار است، به علاوه در صورت تغییر از یک واکسن به واکسنی دیگر که سویه یا سویه‌های متفاوتی از ویروس خانواده آنفلوانزا را هدف قرار دهد انعطاف‌پذیری خیلی بالایی وجود نخواهد داشت. در نقطه‌ی مقابلِ این کاستیها اما فناوری رناپ ویژگیهای منحصر به فردی را به ارمغان آورده است:

1. برای ساخت واکسن از جنس رناپ فقط کافی است توالی ژنومی نواحی ایمونوژنیک پوشش ویروس آنفلوانزا را بدانیم. در این صورت به سرعت و در حداقل زمان میلیونها دوز واکسن به این شیوه قابل تولید و عرضه خواهد بود.

2. طراحی و تولید این نوع از واکسنها خطرات معمول دست ورزی با ویروسهای زنده را نخواهد داشت، چراکه برای ساخت آنها تنها دانستن توالی ژنومی ویروسها کفایت می‌کند که به آسانی با استفاده از دستگاههای توالی‌یاب موجود در داخل کشور قابل دسترسی می‌باشند.

3. تولید واکسن به این شیوه بسیار منعطف خواهد بود به این معنی که در صورت مواجهه با تغییرات ژنتیکی ویروسهای آنفلوانزا در هر موقعیت زمانی و منطقه‌ای با سرعت و دقت بالا می‌توان نسبت به تولید مقادیر مورد نیاز این واکسن از هر نوعی اقدام نمود.

نکته: این مساله مهمترین چالش فعلی واکسنهای سنتی (و حتی نوترکیب) است. جالب آنست که ویروسهای آنفلوانزا گاهی در داخل تخم‌مرغهای SPF هم دست به نوترکیبی می‌زنند که نتیجه آن تولید واکسنی است که علی رغم صرف شش ماه زمان و هزینه‌های بسیار قادر به ایمنی‌زایی در برابر عفونت ناشی از ویروس اولیه نخواهد بود.

4. تولید واکسنهای از جنس رناپ با ایمنی‌زایی مشابه و بهتر به مراتب ارزانتر از همه انواع واکسنها خواهد بود. همچنین پس از پایان یک فرآیند تولید در یک خطِ تولید در ابعاد کوچک و با استفاده از قابلیتهای نه چندان پیچیده رباتیک می‌توان بلافاصله خطِ تولید مذکور را به سمت تولید یک واکسن یا داروی دیگر از جنس رناپ تغییر جهت داد. این مساله علاوه بر انعطاف‌پذیری سبب می‌شود در فضایی کم واکسن مورد نیاز یک جمعیت میلیونی را تامین کرده و همین مساله یکی از دلایلی هست که توضیح می‌دهد چرا این فناوری می‌تواند واکسن ارزانتری تولید کند.

به این ترتیب ملاحظه می‌شود که دنیای داروسازی به طور عام و واکسن‌سازی به طور خاص طی دهه پیش رو در معرض یک انقلاب تمام و عیار در حوزه طراحی، تولید و توسعه انواع واکسنها قرار دارد که نمی‌توان از آن به آسانی چشم‌پوشی نمود و لازم است در کشور ما نیز نسبت به این مهم اقدامات لازم، به موقع، چابک و قدرتمند انجام پذیرد.

برای تکمیل این توضیحات لازم است یکبار دیگر با ذکر مثالهایی اشاره شود که در حال حاضر در آمریکا و اروپا شرکتهای پیشروی دارویی با صرف مبالغ سنگین نسبت به این فناوری اقبال گسترده‌ای نشان داده‌اند. به عنوان مثال واکسنهای از جنس رناپ علیه آنفلوانزا در شرکتهای Moderna و BioNtech تولید و آزموده شده و مراحل کارآزمایی بالینی را طی می‌کنند. آنفلوانزا هر ساله در سراسر جهان و از جمله ایران دهها هزار نفر را به کام مرگ می‌کشاند و بنابراین علاوه بر نیاز جهانی بازار بزرگی هم برای واکسنهای مقابله کننده با این بیماری در منطقه وجود دارد که بسیار قابل توجه است. این مساله به غیر از انسان در زمینه دام و طیور هم اهمیت ویژه دارد به گونه‌ای که چندی پیش در ایران در یکسال 25 میلیون قطعه مرغ به علت آلودگی به آنفلوانزا معدوم شدند که سبب ضرر و زیان اقتصادی شد و حال آنکه با واکسیناسیون به موقع می‌توان از اینگونه تلفات احتمالی جلوگیری نمود. همچنین شرکت Moderna علیه ویروس زیکا واکسنی را در مراحل آزمون دارد. همینطور واکسن CMV در شرکت Moderna تولید شده و در حال طی مراحل کارآزمایی بالینی فاز دوم است و برای ورود آن به فاز سوم با سازمان غذا و داروی آمریکا هماهنگی‌های لازم انجام شده است. از آنجایی که برای عفونت CMV هنوز واکسنی وجود ندارد تخمین زده می‌شود عرضه تنها همین واکسن برای شرکت Moderna بین 2 تا 5 میلیارد آورده مالی سالانه داشته باشد. همین شرکت در حال توسعه بسیار سریع واکسن برای مقابله با ویروس کرونا 2019 ووهان چین است. مراحل اولیه آزمون این واکسن که با حمایت NIH آمریکا در حال توسعه است مثبت گزارش شده و این شرکت در حال ورود به فاز کارآزمایی بالینی است. همچنین همین شرکت با سرمایه‌گذاری ارتش آمریکا در حال توسعه واکسن (با استفاده از فن‌آوری رناپ) علیه ویروس چِکونگونیا است که مساله آمریکای شمالی و جنوبی است. ویروسهای زیکا و چکونگونیا تا کنون مساله حاد ایران نبوده اند اما نمی‌توان خطر آنرا برای همیشه نادیده گرفت و اخیرا مواردی از ابتلا به ویروس چکونگونیا در سیستان و بلوچستان گزارش شده است. از طرفی دیگر به عنوان مثال بیماری بسیار خطرناک و واگیردار تب کریمه کونگو هر ساله در ایران سبب تلفات انسانی می‌شود. این بیماری در ایران، عراق، افغانستان، پاکستان، مناطق صحرایی آفریقا، اروپای شرقی، هند و غرب چین مشاهده می‌شود ولی مساله آمریکا و اروپای غربی نیست و تا کنون نیز برای آن واکسنی عرضه نشده است. عفونت‌زایی این بیماری به حدی است که فرد آلوده متوفی در پوششهای مخصوص و با شرایط خاص و در عمق 2 متری خاک دفن میشود تا از شیوع آن جلوگیری گردد. به این ترتیب روشن است که دست ورزی با ویروس عامل این بیماری بسیار خطرناکتر از آن است که بتوان با استفاده از آن و به شیوه‌های سنتی نسبت به تولید واکسن این بیماری اقدام نمود. اما با استفاده از فناوری mRNA و با ملاحظه تمامی مواردی که در بالا ذکر شد می‌توان نسبت به تولید انبوه واکسن برای پیش گیری از این بیماری در ایران و صادرات این واکسن به نقاط درگیر این بیماری در سراسر جهان اقدام نمود. روشن است که حرکت به سمت کسب این فناوری یک الزام ملی است که شرکت درمان گستر رناپ در حال طی مسیر به سمت کسب کامل این فناوری به صورت کاملا بومی در ایران است که امیدواریم به فضل پروردگار و با استفاده از حمایتهای مادی و معنوی مراجع ذیصلاح و متولی ظرفیت قابل ملاحظه‌ای از نظر بحث کسب دانش و تجربه و نیز توانمندسازی علمی و عملیاتی کشور محقق شود.

در طرح حاضر شرکت درمان گستر رناپ در حال توسعه ساختار (پایپ‌لاین) لازم برای تولید واکسن پیشگیرانه برای ایمنی‌زایی در مقابل انواع بیماریهای ویروسی است.